KHẢ NĂNG PHÁN ĐOÁN, SUY LUẬN CỦA TRẺ MẪU GIÁO 5 – 6 TUỔI QUA HOẠT ĐỘNG KHÁM PHÁ CÁC HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN

Khả năng phán đoán, suy luận của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá các hiện tượng tự nhiên / ThS. Nguyễn Thị Nga // Tạp chí Giáo dục.- Số 335.- Tr.: 13 – 14

                                         ThS. Nguyễn Thị Nga

                                     Viện khoa học giáo dục Việt Nam  

1.   5- 6 tuổi là gian đoạn ở trẻ có những biến đổi quan trọng trong sự phát triển tâm lí, nhận thức, là lứa tuổi trẻ chuyển từ nhận thức cảm tính sang nhận thức lý tính. Đặc biệt, ở trẻ xuất hiện kiểu tư duy trực quan sơ đồ và những biểu hiện ban đầu của tư duy logic. Khi đó, khả năng phán đoán, suy luận (PĐ, SL) ở trẻ cũng được hình thành và phát triển. Việc trẻ biết PĐ, SL có ý nghĩa rất quan trọng, tạo nền tảng cho sự phát triển vững chắc của trẻ sau này. Đây cũng là giai đoạn trẻ có nhu cầu rất lớn trong nhận thức và phản ánh thế giới xung quanh, trong việc tìm hiểu, khám phá về các sự vật, hiện tượng tự nhiên gần gũi, quen thuộc.

Mặc dù khả năng PĐ, SL đã được hình thành và phát triển, song trẻ 5-6 tuổi vẫn thường PĐ, SL theo lối tương tự (khi SL, trẻ nhận ra quy luật và hiểu rằng quy luật đó sẽ lặp lại ở những tình huống tương tự). Trẻ có thể PĐ, SL những hiện tượng đơn giản nhưng chưa có khả năng PĐ trước kết quả nếu hoạt động đó chưa diễn ra. Ví dụ (VD): khi chưa làm thí nghiệm về đặc tính của  nước, trẻ sẽ không thể PĐ được dầu ăn có tan trong nước hay không.

Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi có thể đưa ra những SL đơn giản dựa trên kết quả quan sát trực quan và có thể kiểm nghiệm được. Khi trẻ SL nghĩa là trẻ đã quan sát rất nhiều hiện tượng, hệ thống chúng lại và gắn cho chúng một ý nghĩa nào đó. Khả năng SL đòi hỏi ở trẻ một vốn kiến thức, kinh nghiệm nhất định, đòi hỏi trẻ PĐ, SL điều mà có thể trẻ chưa nhìn thấy bởi nó chưa xảy ra hoặc trẻ không thể quan sát trực tiếp được. Vì thế, khi được tham gia hoạt động khám phá, trẻ rất thích trả lời những câu hỏi gợi mở như: “Tại sao? Như thế nào? Để làm gì? Nếu... thì...” để được đưa ra những PĐ và được kiểm nghiệm kết quả PĐ của mình. VD: không khí duy trì sự cháy, nếu không có không khí thì nến sẽ bị tắt (úp cốc và nến).

Từ việc được tham gia khám phá về các hiện tượng tự nhiên, trẻ biết được mối liên hệ nguyên nhân - kết quả đơn giản của các sự vật, hiện tượng xung quanh trong cuộc sống hàng ngày, được thỏa mãn nhu cầu nhận thức, mở ra thế giới rộng lớn giúp trẻ phát hiện và giải quyết vấn đề theo những cách khác nhau. Việc khám phá, thử nghiệm trực tiếp sẽ kính thích các giác quan của trẻ phát triển và trở nên nhanh nhạy, chính xác hơn.

Những SL logic đầu tiên của trẻ dựa vào khả năng quan sát và những gì trẻ bắt gặp, nhìn thấy trong môi trường. Ví dụ khi được hỏi” Cháu hãy đoán xem hướng của gió là hướng nào, tại sao cháu biết?”, trẻ biết hướng gió qua việc nhìn chong chóng quay, tóc bay...). Trong khám phá, trẻ đi đến những giải thích, kết luận về những thông tin trẻ nhận được. Những kết luận của trẻ được hình thành từ kết quả của những thử nghiệm của trẻ. Những giải thích của trẻ khi tham gia SL sẽ giúp tư duy của trẻ trở nên linh hoạt, mềm dẻo hơn, kích thích ngôn ngữ phát triển. Khả năng SL chính xác của trẻ phụ thuộc vào những trải nghiệm và vốn kinh nghiệm sống của trẻ. Ở độ tuổi này, trẻ chưa cần phải đưa ra những giải thích chính xác về mặt khoa học cho những PĐ, SL của mình. VD: sau hàng loạt những quan sát, trải nghiệm trẻ biết rằng để cây nến có thể cháy thì cần phải có diêm hoặc lửa. Muốn cây nến tắt thì úp cốc vào nó để đốt hết oxi hoặc thổi thật mạnh.

Ở trường mầm non, phát triển khả năng PĐ, SL được diễn ra thông qua tất cả các hoạt động, trong đó hoạt động khám phá, đặc biệt là khám phá về các hiện tượng tự nhiên giữ vai trò rất quan trọng. Các hiện tượng tự nhiên gần gũi với trẻ theo chương trình giáo dục mầm non là: thời tiết (nắng, mưa, gió, bão...), mùa; ngày và đêm, mặt trời, mặt trăng; nước; không khí, ánh sáng; đất, đá, cát, sỏi. Các hiện tượng này luôn có sự thay đổi không ngừng; ở những không gian và thời gian khác nhau thì chúng có những biểu hiện khác nhau. Chính điều này đã tạo nên sự hấp dẫn rất lớn đối với trẻ, kích thích trẻ tìm tòi, khám phá từ đó phát triển khả năng PĐ, SL của trẻ.

Dựa trên kết quả quan sát, trải nghiệm ta có thể đưa ra PĐ, SL  về một số sự vật, hiện tượng tự nhiên xung quanh như: biết một số sự vật hiện tượng thời tiết thay đổi theo mùa, thứ tự các mùa và sự thay đổi trong sinh hoạt của con người, cây cối con vật theo mùa, nhận ra sự thay đổi của một số hiện tượng tự nhiên. VD: nhìn thấy mây đen kéo đến, gió thổi mạnh trẻ đoán sắp có mưa, nắm được một số đặc điểm, tính chất của nước, không  khí, ánh sáng và sự cần thiết của chúng với cuộc sống con người, con vật và cây cối; nhận xét được một số mối quan hệ đơn giản của sự vật, hiện tượng gần gũi. VD: “cho thêm đường/ muối nên nước mặn/ ngọt hơn”. Nhận xét được mối quan hệ đơn giản của sự vật, hiện tượng. VD: “nắp cốc có những giọt nước do nước nóng bốc hơi”. Từ những trải nghiệm thực tiễn trẻ biết sử dụng cách thức thích hợp để giải quyết vấn đề đơn giản. VD: làm cho ván dốc hơn để ô tô đồ chơi chạy nhanh hơn.

2.   Hiệu quả của sự phát triển khả năng PĐ, SL ở trẻ phụ thuộc vào phương pháp tổ chức, quá trình tổ chức hoạt động của giáo viên và sự hoạt động tích cực của bản thân trẻ. Thực chất của việc kích thích trẻ SL là tạo cơ hội cho trẻ tham gia các hoạt động quan sát, trải nghiệm với các sự vật, hiện tượng, khuyến khích trẻ giải quyết vấn đề bằng cách sử dụng hệ thống các câu hỏi như: “Tại sao cháu chọn lựa cách làm này mà không làm cách khác? Ảnh hưởng của cách làm đó như thế nào? Điều gì sẽ xảy ra nếu...?” VD: Dựa trên thử nghiệm trồng cây không có nước (cây bị héo), trẻ SL không có nước thì mọi sinh vật đều không sống được: “cây cối héo úa, con người mệt mỏi do khát nước, đất đai hạn hán...”.

Vì thế, khi tổ chức hoạt động khám phá về các hiện tượng tự nhiên, giáo viên cần lập kế hoạch hoạt động khám phá một cách khoa học nhằm huy động tối đa sự tham gia của các giác quan ở trẻ. Cùng với việc xây dựng môi trường hoạt động có tính mở, kích thích trẻ khám phá tích cực, giáo viên linh hoạt trong việc vận dụng hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo (sử dụng trò chơi, yếu tố chơi) kích thích trẻ khám phá. Việc lựa chọn các hiện tượng tự nhiên phù hợp cũng như phát hiện, tạo ra các tình huống có vấn đề cho trẻ khám phá sẽ có hiệu quả lớn trong việc phát triển khả năng của trẻ. Hay việc tổ chức cho trẻ làm các thí nghiệm đơn giản, phù hợp sẽ góp phần kích thích trẻ SL một cách rất tích cực. Ngoài ra, giáo viên có thể khích lệ trẻ SL logic bằng cách khuyến khích trẻ xem xét những khía cạnh khác nhau của mỗi sự việc hay tình huống.

Phát triển khả năng PĐ, SL của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi là một nhiệm vụ thường xuyên và rất quan trọng trong chăm sóc và giáo dục trẻ mẫu giáo. Được tham gia khám phá về các hiện tượng tự nhiên sẽ góp phần giúp trẻ trở nên chủ động hơn trong các PĐ, SL  cũng như trong các hoạt động khác, tạo nền tảng vững chắc cho việc học tập ở các độ tuổi tiếp theo.

Tài liệu tham khảo

1. Huỳnh Văn Sơn. “Khả năng phán đoán, suy luận của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở nội thành TP. Hồ Chí Minh”. Tạp chí Khoa học và công nghệ, Đại học Đà Nẵng, số 6 (41), 2010.
2. Huỳnh Văn Sơn. Nghiên cứu mức độ trí tuệ của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi. Luận án tiến sĩ Tâm lý học, Hà Nội, 2004.
3. Lê Xuân Hồng – Lê Thị Khang – Hồ Lai Châu – Hoàng Mai. Những kĩ năng sư phạm mầm non – Phát triển những kĩ năng cần thiết cho trẻ mầm non, tập 2. NXB Giáo dục, H. 2000.