TRÒ CHƠI HÌNH THÀNH CẢM XÚC VÀ TÌNH CẢM CỦA TRẺ TỰ KỶ

Trò chơi hình thành cảm xúc và tình cảm của trẻ tự kỷ/ Nguyễn Thị Kim Anh// Thông tin khoa học giáo dục nhà trường và thực tiễn giáo dục.- Số 12, 2015.- Tr. 31- 35.

                                                TS. Nguyễn Thị Kim Anh

                                    Ban Giám Hiệu – CĐSPTW TP.HCM

Rối loạn tự kỷ là những rối loạn phát triển lan tỏa, xuất hiện sớm ở trẻ em. Nó được biểu hiện qua sự suy giảm nổi bật và kéo dài trong 3 lĩnh vực: tương tác xã hội, lệch lạc trong giao tiếp và hành vi, hứng thú theo một mô hình hạn chế hoặc rập khuôn. Sự khác thường trong các chức năng ở 3 lĩnh vực nêu trên, còn được coi là “bộ ba thiếu sót”, rối loạn này thường biểu hiện ở thời kỳ trước 3 tuổi, và có khoảng 70% trẻ rối loạn tự kỷ có chậm phát triển tâm thần. Rối loạn tự kỷ được Leo Kanner (Mỹ) mô tả 11 trường hợp đầu tiên vào năm 1943.

Trẻ tự kỷ không chia sẽ cảm xúc với người khác. Trẻ tự kỷ ít giao tiếp một cách có hiệu quả so với trẻ khác, tuy nhiên khi quan sát một cách cẩn thận cho thấy rằng trẻ không biểu lộ cảm xúc là không đúng, trẻ cũng cười khi vui vẻ, lên cơn nổi giận khi bực tức, biểu hiện thoải mái khi làm cho nhột hoặc nhún nhảy. Thực ra trẻ tự kỷ có khả năng biểu hiện những cảm xúc hoàn toàn mạnh mẽ như khó chịu, vui vẻ, giận dữ, hoảng loạn… Tuy nhiên sự khác biệt giữa trẻ tự kỷ và trẻ phát triển bình thường là trẻ tự kỷ có biểu hiện những cảm xúc tiêu cực nhiều hơn. Trẻ tự kỷ cũng ít biểu lộ cảm xúc trực tiếp đối với người trước mặt hay cũng ít trao đổi qua lại như là bắt chước nụ cười của người khác, cười đáp lại. Một nghiên cứu cho thấy rằng trẻ tự kỷ và trẻ bình thường có biểu lộ sự vui thích giống nhau khi học một nhiệm vụ mới; tuy nhiên trẻ bình thường có biểu hiện tự hào theo cách khác với trẻ tự kỷ: trẻ bình thường nhìn xung quanh và quan sát xem phản ứng của người khác như thế nào.

Một khía cạnh quan trọng của kiến thức về cuộc sống của con người đối với một đứa trẻ là khả năng hiểu được thế giới của tình cảm và xúc cảm của con người. Thông thường khi quan sát các tâm trạng khác nhau con người thì trẻ em có thể định nghĩa được trong giới hạn của “Hiền – Dữ” hoặc “Vui vẻ - Buồn bã”. Kết quả này xảy ra là do vốn từ của trẻ nghèo nàn và sự chú ý của trẻ trên thực tế thường không tập trung vào việc xác định một loạt các trang thái cảm xúc và tình cảm của con người. Trẻ tự kỷ có đặc điểm là chậm nói, thờ ơ, không biết “tương tác” với mọi người, chỉ mải mê, thích thú tới một số đồ vật hoặc hoạt động, có những hành vi rập khuôn và có những động tác cơ thể lặp đi lặp lại. Bên cạnh đó, cũng có nhiều trẻ tự kỷ chậm phát triển về trí tuệ và rất hiếu động. Nếu chúng ta không dạy trẻ thì các dấu hiệu tự kỷ sẽ ngày càng nặng hơn, trẻ sẽ thu mình vào thế giới riêng hoặc có những hành vi kích động không thể kiểm soát được.

Tuy nhiên, nhiều trẻ tự kỷ có khả năng đặc biệt về trí nhớ và thị giác rất tốt, nhạy cảm với âm thanh, nhạc điệu và thích hoạt động. Trẻ có thể hiểu nhiều hơn là nói và do không thể nói ra nên trẻ dễ cáu gắt, ăn vạ, la hét… Trẻ chỉ cảm thấy an toàn trong môi trường quen thuộc và ít biến đổi.

Ngày nay có rất nhiều nghiên cứu về nững khả năng phức tạp của con người như “trí tuệ cảm xúc”. Theo khái niệm này, trí tuệ cảm xúc như một quy luật, liên quan đến khả năng nhận biết và hiểu được cảm xúc của mình và cảm xúc của người khác. Người có trí tuệ cảm xúc ở mức cao thì dễ dàng thích nghi với xã hội, dễ dàng tìm thấy một ngôn ngữ chung với những người khác, họ có thể kiểm soát cảm xúc của cá nhân và họ đã phát triển năng lực đồng cảm với những người khác nhanh chóng. Rõ ràng là để phát triển “trí tuệ cảm xúc” (hoặc kỹ năng giao tiếp xã hội) cho trẻ em là vấn đề quan trọng không kém so với khả năng logic và toán học. Và một trong những khía cạnh của sự phát triển này là khả năng thể hiện các trạng thái cảm xúc khác nhau và hiểu những cảm xúc của người khác như vui – buồn - tức giận – ngạc nhiên, sợ hãi, lo lắng, xấu hổ.

Nhằm hỗ trợ cho giáo viên mầm non và phụ huynh có con rối loạn phổ tự kỷ có thể hiểu được cảm xúc của trẻ tự kỷ và dạy cho trẻ tự kỷ thể hiện cảm xúc của mình, trong phạm vi bài viết này chúng tôi giới thiệu một số trò chơi sau đây.

1.      Trò chơi “Chú hề - cảm xúc”

Đồ chơi là một khung gỗ trong đó đặt hình ảnh khuôn mặt 6 chú hề. Mỗi khuôn mặt được cắt thành ba phần khác nhau về kích thước, trẻ phải chọn các bộ phận rời này đặt lên các khuôn mặt để thể hiện cảm xúc “sợ hãi”, “ngạc nhiên”, “tức giận”, “buồn”, “vui”. Tuy nhiên nó không thực sự dễ dàng đối với trẻ tự kỷ, bởi vì sự thay đổi không chỉ là môi, mà là sự uốn cong của lông mày và nếp nhăn xung quanh mũi.

Bạn có thể hướng dẫn trẻ chơi theo nhiều cách khác nhau: thay đổi cảm xúc của các khuôn mặt, đánh dấu nó và thảo luận về lý do thay đổi tâm trạng của các chú hề này. Những gì xảy ra với chú hề, câu chuyện gì đã xảy ra? Hoặc có thể sử dụng những hình ảnh thể hiện các cảm xúc khác nhau này của các chú hề để kể chuyện cho trẻ về một ngày trong cuộc đời của một chú hề khi ông lần đầu tiên đã tức giận, sau đó buồn, sau đó hạnh phúc cũng là khá thú vị . Trò chơi này sẽ làm cho trẻ từ 2 – 7 tuổi rất thú vị.

2.      Trò chơi thiết kế cảm xúc

Trong sự thay đổi tâm trạng cảm xúc và trạng thái tình cảm khác nhau của nhân vật bạn có thể hướng dẫn trẻ chơi thiết kế cảm xúc. Nhà thiết kế khảm bức tranh theo chủ đề nào đó làm bằng vải dày, nỉ có gắn gai trên mặt sau của các bộ phận khác nhau để gắn vào tấm thảm. trong tấm thảm này đặt ra như mô hình và hình ảnh âm mưu. Có một số loại thiết kế dành tình cảm này: “Cảm xúc” (nhà sản xuất của “nhà con”, St. Petersburg), “The Pretender phẳng” và “đồ sộ Pretender” (sản xuất SP Sarkisov, Moscow).

Trong mỗi “Thiết kế” có các bộ phận như cặp mắt, lông mày, môi, mũi, kiểu tóc, mà trẻ sẽ dùng để gắn trên mặt của các nhân vật. Các “thiết kế” này được đặt theo chiều dọc. Bạn có thể sử dụng các “thiết kế” này để kể về một câu chuyện hoặc sáng tác một bài hát nào đó và có thể khuyến khích trẻ từ 3- 6 tuổi quan sát và bắt chước thể hiện những cảm xúc trên khuôn mặt của mình. Trò chơi này được lặp đi lặp lại nhiều lần sẽ giúp trẻ tự kỷ bắt chước được những cách thể hiện cảm xúc trên khuôn mặt, tập trung chú ý và kỹ năng hiểu được cảm xúc của người khác sẽ được hình thành ở trẻ một cách dễ dàng hơn.

3.      Trò chơi “Susha”:

Bộ đồ chơi bằng gỗ tuyệt vời “Susha” là một trong những đồ chơi thú vị nhất của trẻ từ 4 – 6 tuổi. Trong bộ đồ chơi này gồm có nhiều khuôn mặt được tạo thành từ năm vạch bằng gỗ, được sơn bằng nhiều màu sắc khác nhau ở các bộ phận như miệng, mũi, mắt,… Vì vậy mà trẻ có thể tạo ra không chỉ những người có tâm trạng khác nhau, mà còn tạo ra những khuôn mặt của nam và nữ, già và trẻ rất khác nhau.

Đồ chơi thứ hai là một miếng thảm được dán trên miếng gỗ khảm bằng phẳng có hình bầu dục kèm theo các bộ phận rời mắt, mũi, môi, thậm chí ria mép. Đây là những đồ chơi đặt biệt dành cho trò chơi hình thành và phát triển kỹ năng thể hiện và nhận biết cảm xúc của trẻ tự kỷ ở Moscow – Cộng hòa liên bang Nga trong thế kỷ XXI.

4.      Trò chơi “Ngôi nhà cảm xúc”

Đây là trò chơi học tập dành riêng cho chủ đề “Cảm xúc và tình cảm” của trẻ Mầm non nói chung và trẻ tự kỷ ở Nga nói riêng. Trên mỗi cánh cửa được gắn biểu diễn sơ đồ mạch của cảm xúc và ở đó bạn có thể gửi một bé gái và một bé trai với một tâm trang như vậy, hoặc thay đổi bằng tâm trạng khác theo bất kỳ phiên bản khác của trò chơi. Chơi trò chơi “Ngôi nhà cảm xúc” sẽ giúp trẻ tự kỷ học cách kiểm soát tâm trạng của bản thân, hiểu tâm trạng, cảm xúc của người khác, sẽ học những kinh nghiệm trong cuộc sống thực

Sau khi trẻ chơi trải nghiệm một loạt các tâm trạng, cảm xúc khác nhau thì bạn có thể cho trẻ vẽ về tâm trang của mình và những mong muốn của trẻ đối với người lớn, bạn bè trong cuộc sống và hy vọng những điều kỳ diệu sẽ làm thay đổi cảm xúc của trẻ tự kỷ, giúp các em vui vẻ và nhạy cảm hơn trong cuộc sống./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. http://fly-mama.ru/pridumyvaem-lica-vesyolyj-grustnyj/
2. http://www.fl-life.com.ua/wordpress/archives/tag
3. Phan Thiệu Xuân Giang (2008), Giáo trình tâm lý thần kinh